بیابان ‌ها و مناطق خشک، هرچند در نگاه نخست، به‌عنوان پهنه‌ هایی کم‌جان و خشن تصور می‌ شوند، اما از مهم ‌ترین زیست‌بوم‌ های طبیعی زمین به‌ شمار می‌روند که نقش کلیدی در تعادل اقلیمی، تنوع زیستی و پویایی ‌های زمین ‌شناسی و جغرافیایی دارند. ایران با گستره وسیعی از اکوسیستم ‌های خشک و بیابانی، از منظر مطالعات محیط ‌زیستی، جغرافیایی، ژئومورفولوژیکی و اقلیمی، موقعیّت منحصربه ‌فردی دارد که شناخت عمیق آن برای مدیریت پایدار و مقابله با مخاطرات زیست‌محیطی، به‌ ویژه پدیده‌ های بیابان ‌زایی، فرسایش بادی و گردوغبار، ضروری است.

این کتاب در هفت فصل اصلی، با رویکردی جامع و میان‌رشته‌ای، مشخصات اکوسیستم‌های خشک و بیابانی ایران را بررسی می‌کند؛ از تعاریف بنیادی و ویژگی ‌های جغرافیایی و اقلیمی تا تحلیل‌های دقیق ژئومورفولوژیکی و فرآیندهای مرتبط با باد و گردوغبار، فرسایش بادی و پیامدهای آن. همچنین، به روش‌ های اندازه‌ گیری، مدل ‌سازی و مدیریت فرسایش بادی، شناسایی تیپ ‌های رخساره‌ ای و مراحل تحول فرسایش  و در‌ نهایت آنالیز رسوبات و منشأیابی گردوغبار توجه شده است.

پیش‌گفتار    33
فصل اول: مشخصات اکوسیستم‌های خشک و بیابانی    35
۱-1-مشخصات جغرافیایی ایران    35
۱-۲-تعاریف    37
۱-۲-۱ بیابان    37
۱-۲-۲ کویر    39
۱-۲-۳ تعریف بیابان‌زدایی    39
۱-۲-۴ تعریف بیابان‌زایی    40
1-3-رابطه بین زمین و جو (سیرکولاسیون عمومی هوا)    41
۱-4- ویژگی‌های آب و هوایی مناطق بیابانی    42
۱-4-1- بارندگی    43
۱-4-2-دما    43
۱-4-3-رطوبت و تبخیر    45
۱-4-4- باد    45
۱-5- علل ایجاد بیابان‌ها    47
۱-5-1-گرم شدن زیاد منطقه بر اثر تابش خورشید    47
۱-5-2-فشار زیاد جنب قاره‌ای    48
۱-5-3-جریان‌های آب سرد ساحلی    49
۱-5-4-دوری از منبع رطوبتی (دریا) و وجود کوهستان    51
1-6-تقسیمات اقلیمی و بیوکلیماتیک ایران    52
1-6-1-روش گوسن    52
1-6-1-1-اقلیم‌های گرم و معتدل    53
1-6-1-2-اقلیم‌های سرد و معتدل    55
1-6-2-روش آمبرژه در طبقه‌بندی اقلیمی    56
1-6-3-تقسیم‌بندی اقلیمی فائو  (FAO)    57
1-6-4-طبقه‌بندی اقلیم بر‌اساس روش دمارتن    58
1-6-5-طبقه‌بندی اقلیمی تورنت‌ویت    60
1-7-معیارهای شاخت بیابان    64
1-7-1-معیارهای اقلیمی و آب ‌و هوایی    64
1-7-2- معیارهای زمین‌شناسی، ژئومورفولوژی و خاک‌شناسی    65
1-7-3- معیارهای پوشش گیاهی و اکولوژی    67
۱-8- عوامل مؤثر بر بیابان‌زایی    68
۱-8-1- عوامل انسانی و نقش آن در بیابان‌زایی    68
۱-8-1-1- عوامل جمعیت    69
۱-8-1-2-عوامل اجتماعی    70
۱-8-1-3-عوامل فرهنگی    71
۱-8-1-4- عوامل اقتصادی    72
۱-8-2- عوامل طبیعی و نقش آن در بیابان‌زایی    73
۱-8-2-1- عوامل اقلیمی    73
۱-8-2-2- عوامل زمینی    73
1-8-3- وضعیت بیابان‌زایی در ایران    74
۱-8-4- آثار و پیامدهای بیابان‌زایی    77
۱-8-4-1- پیامدها در سطح محلّی و ملّی    78
۱-8-4-2-پیامدهای در سطح جهانی    80
۱-8-5- راهکارهای کنترل بیابان‌زایی    84
فصل دوم: ژئومرفولوژی مناطق خشک و بیابانی    93
2-1- نهشته‌های کواترنر به‌عنوان بستر اصلی با واحدهای ژئومرفولوژی دشت‌سر و پلایا    93
2-1-1- تطابق با دوره‌های یخچالی و تأثیر بر ژئومرفولوژی ایران و اروپا    95
2-1-2- شرایط فعلی و دگرگونی در فرآیندهای ژئومرفولوژیک    96
2-1-3- اهمیّت نهشته‌های کواترنر و واحدهای ژئومورفولوژیکی مرتبط در مناطق خشک ایران    97
2-2- دشت‌سر در ژئومورفولوژی مناطق خشک و بیابانی ایران    97
2-2-1- ویژگی‌های ژئومرفولوژیکی و عوامل مؤثر در شکل‌گیری دشت‌سر    99
2-2-2- طبقه‌بندی دشت‌سرها    100
2-2-3- دسته‌بندی دشت‌سرها از نظر کاربردی    101
2-2-3-1- براساس عوامل توپوگرافی    101
2-2-3-2- دشت‌سرهای ساختمانی    101
2-2-3-3- بر‌اساس ضخامت رسوبات و شکل ناهمواری‌ها    101
2-2-4- روش‌های شناسایی دشت‌سرها    102
2-2-4-1- روی نقشه‌های توپوگرافی    102
2-2-4-2- روی عکس‌های هوایی    102
2-2-5- معرفی تیپ‌های مختلف دشت‌سر و رخساره‌های آن    103
2-2-5-1- دشت‌سر فرسایشی (لخت)    103
2-2-5-2- دشت‌سر پخش‌آب (اپانداژ)    104
2-2-5-3- دشت‌سر پوشیده    105
2-3-پلایا    106
2-3-1- ویژگی‌های پلایا    107
2-3-2-ترکیب رسوبی پلایا    108
2-3-2-1- رسوبات تخریبی (آواری)    109
2-3-2-2- رسوبات تبخیری    109
2-3-3- نمونه‌های برجسته پلایا در جهان و ایران    111
2-3-4- نقش ژئومورفولوژی در تشکیل پلایا    112
2-3-5- نقش جریان‌های آبی در پلایا    114
2-3-6- رابطه بین ابعاد پلایا و شرایط مورفومتریک حوضه آبخیز    115
2-3-7- ویژگی‌های ارتفاعی و رسوبی پلایاهای ایران    116
2-3-7-1- ویژگی‌های ارتفاعی    116
2-3-7-2- ویژگی‌های رسوبی    117
2-3-8- ویژگی‌های پلایاهای مرطوب و خشک    119
2-3-9-تیپ‌های واحد پلایا    122
2-3-9-1-تیپ مخروط‌افکنه    123
2-3-9-2-تیپ دشت ریگی یا سنگ‌فرش بیابان    124
2-3-9-3-تیپ اینسلبرگ    126
2-3-9-4- تیپ تلماسه‌های منفرد یا تلماسه‌های گیاهی (نبکا)    127
2-3-9-5- تیپ کلوت یا یاردانگ    130
2-3-9-6-تیپ جلگه رسی یادق    131
2-3-9-7- تیپ کویر    134
2-3-9-7-1- رخساره‌های کویر در ایران    136
2-3-9-7-2- شکل‌های سطحی ویژه در کویر    140
2-3-9-7-3- منشأ املاح در کویرهای ایران    141
2-3-9-7-4- عوامل ایجاد کویر    142
2-3-9-7-5-نمک سیاه و ویژگی‌های ژئوشیمیایی آن    144
2-10- مساحت و پراکنش رخساره‌های ژئومرفولوژی در مناطق بیابانی کشور    146
فصل سوم: باد و گردوغبار    149
3-1- مقدمه    149
3-2-گردوغبار    151
3-3- تعاریف    156
3-3-1- باد    156
3-3-2-گردوغبار    157
3-3-3- طوفان‌های گردوغبار    159
3-3-4-آلودگی فرامرزی    160
3-4- انواع بادهای حاکم بر ایران    160
3-4-1- ویژگی‌های مؤثر باد    162
3-4-1-1- سرعت باد (V یا U)    163
3-4-1-2- مقیاس‌ها و روش‌های طبقه‌بندی سرعت باد    167
3-4-1-3- جهت باد و ابزارهای اندازه‌گیری آن    169
3-4-1-4- باد آرام    171
3-4-1-5-نحوه اندازه‌گیری و ثبت داده‌های بادسنجی    172
3-4-1-6- فراوانی باد    174
3-4-1-7- ترسیم خطوط هم سرعت باد خاصه در روزهای بحرانی    177
3-4-1-8- برآورد قدرت دید افقی     178
3-4-1-9- برآورد بادهای شدید با دوره بازگشت مدنظر    179
3-4-1-10- تعداد روزهای طوفانی    180
3-4-1-11- قدرت دید افقی    181
3-4-1-12- محاسبۀ تعداد روزهای غبارآلود محلّی و طوفانی گردوغبار    181
3-5- اهمیّت شناخت گرد‌و‌غبارهای تبخیری و تخریبی    183
3-6- مراکز تولید گردوغبار در جهان و ایران    184
3-6-1- مراکز تولیدگردوغبار در جهان    184
3-6-2-گردوغبار در خاورمیانه    186
3-6-3- مراکز تولید گردوغبار در ایران    186
3-6-4- منشأ غبارهای مشاهده‌شده در زاگرس    191
3-7- روند پیشرفت پدیده گردوغبار در ایران    193
3-8- عوامل مؤثر در ایجاد پدیده گردوغبار    196
3-9- خسارت‌های ناشی از گردوغبار    199
3-9-1- انتقال به سایر مناطق    199
3-9-2- تأثیر بر آب و هوا    200
3-9-3- تأثیر بر دریاها    202
3-9-4- تأثیر بر رشد گیاهان    203
3-9-5- تأثیر بر بیابان‌ها    205
3-9-6- تأثیر بر سلامت انسان    206
3-9-7- تأثیر در کشاورزی    207
3-9-8- تأثیر در حمل‌و‌نقل    208
3-10-گرادیان سرعت باد در سطوح زبر، سرعت برشی و سرعت آستانه برشی یا فرسایش خاک    209
3-10-1- تغییرات سرعت باد بر‌حسب ارتفاع و نقش زبری در تغییر آن    210
3-10-2- مفهوم تئوریک و کاربردی Z0 (فاکتور زبری) و D (ارتفاع مؤثر زبری یا ارتفاع جابه‌جایی)    212
3-10-3- نحوه برآورد‌شده Z0 برای ذرات خاک یا سطوح کلوخه‌ای و سنگ‌ریزه‌ای    213
3-10-4- نحوه اندازه‌گیری Z0 در سطوح مختلف و فرمول‌های تجربی محاسبه آن    214
3-10-5- اندازه‌گیری ارتفاع مؤثر زبری d )ارتفاع جابه‌جایی یا ارتقاءZ0) از سطح خاک    218
3-10-6- برآورد مقدارe: ارتفاع بحرانی زبری    218
3-10-7- مفهوم سرعت برشی یا حرکتی (V*) و سرعت آستانه برشی یا حرکتی (V*t)    220
3-10-8-آشنایی با روابط و معادلات تجربی برآورد سرعت آستانه برشی سطح خاک V*t و سرعت آستانه برشی در ارتفاع معلوم V*z:    221
3-10-9-تاریخچه اندازه‌گیری سرعت آستانه فرسایش بادی و عوامل مؤثر بر آن V*t    224
3-11-محاسبه سرعت آستانه فرسایش و نقش آن در طراحی شبکه بادشکن    230
3-11-1-عوامل مؤثر در طراحی بادشکن    231
3-11-2-روابط محاسباتی در طراحی شبکه بادشکن    235
3-11-3- انواع مختلف بادشکن‌های زنده و غیر زنده    237
3-11-3-1- بادشکن‌های غیر زنده    237
3-11-3-2- بادشکن‌های زنده    238
3-11-4- راهنمای جامع طراحی و استقرار بادشکن‌ها با رویکرد کاهش فرسایش بادی و تثبیت شن‌زارهای نیمه‌فعال    239
3-12- معرفی روش‌های عملی و کاربردی سرعت آستانه فرسایش بادی خاک در مزرعه (صحرا)    241
3-12-1- برآورد مقادیر V* و V* t در ارتفاع معین به کمک نصب تله‌های رسوب‌گیر در صحرا    241
3-12-2- اندازه‌گیری سرعت آستانه فرسایش بادی ( V*) به کمک تونل باد - آزمایشگاهی، قابل حمل یا صحرایی    242
3-12-3-کاربرد سرعت آستانه فرسایش بادی در ترسیم گل‌ماسه قدرتی و تعیین برآیند بادهای فرساینده    245
3-12-4- بررسی مکانیزم حرکت و نیروهای مؤثر بر ذرات خاک در جریان فرسایش بادی    257
3-12-5- ویژگی‌های مربوط به حرکت ذرات خاک در حین فرسایش    259
3-13- راه‌های مقابله با پدیده گردوغبار    265
3-13-1- مالچ‌پاشی    265
3-13-2- جنگل‌کاری    266
3-13-3- مدیریت خشک‌سالی    267
3-13-4- اقدامات دیگری    268
فصل چهارم: فرسایش بادی    271
4-1- مقدمه    271
4-2- تعاریف    274
4-2-1- فرسایش    274
4-2-2-فرسایش بادی    274
4-3-توزیع جغرافیایی فرسایش بادی در ایران و جهان    275
4-3-1- وضعیت جهانی فرسایش بادی    277
4-3-1-1- فرسایش بادی در ایالات متحده    277
4-3-1-2- فرسایش بادی در استرالیا    280
4-3-1-3- فرسایش بادی در چین    282
4-3-1-4- فرسایش بادی در کشورهای جنوب آسیا    285
4-3-2-فرسایش بادی در ایران    288
4-4-تاریخچه مطالعات فرسایش بادی در جهان و ایران    292
4-4-1- تاریخچه مطالعات فرسایش بادی در جهان    293
4-4-1-1- دهه‌های 1930 تا 1950    293
4-4-1-2- دهه‌های 1960 تا 1980    294
4-4-1-3- دهه‌های 1990 تا 2000    294
4-4-1-4- دهه‌های 2010 به بعد    294
4-4-2- تاریخچه مطالعات فرسایش بادی در ایران    295
4-4-2-1- دهه 1320 تا 1340: آغاز مطالعات فرسایش بادی در ایران    295
4-4-2-2- دهه 1350 تا 1370: افزایش توجه به فرسایش بادی و بیابان‌زایی    295
4-4-2-3- دهه 1370 تا 1380: گسترش استفاده از فنّاوری‌های نوین و مدل‌سازی    296
4-4-2-4- دهه 1380 به بعد: تمرکز بر راهکارهای مقابله و استفاده از مدل‌های پیش‌بینی    296
4-5- اهمیّت فرسایش بادی در جهان و ایران    297
4-6- عوامل مؤثر بر فرسایش بادی    299
4-6-1- نقش خصوصیات خاک در فرسایش بادی    299
4-6-1-1- بافت خاک ds    299
4-6-1-2- چسبندگی ذرات خاک Cs    301
4-6-1-3- ساختمان خاک و شکل ذرات  Sc    302
4-6-1-4- ماده آلی خاک OS    303
4-6-1-5- رطوبت خاک Ws    304
4-6-1-6- نوع و مقدار نمک‌های موجود در خاک Sos    305
4-6-2- نقش آب و هوا در فرسایش بادی    306
4-6-2-1- بارندگی    306
4-6-2-2- درجه حرارت    307
4-6-2-3- باد    307
4-6-2-4- رطوبت نسبی هوا  (Ha)    314
4-6-2-5- ویسکوزیته سینماتیک  (Va)    314
4-6-3- نقش پوشش گیاهی    315
4-6-4- زبری ناشی از کلوخه‌ها، سنگ‌ریزه‌ها و پوشش گیاهی    316
4-6-5- نقش پستی و بلندی در فرسایش بادی    319
4-6-6- نقش اثر طولی از زمین که در فرسایش بادی در معرض باد قرار می‌گیرد    320
4-7- عوامل انسانی مؤثر بر فرسایش بادی    321
4-7-1-کشاورزی و برداشت بی‌رویه گیاهان    321
4-7-2- ساخت‌وساز و تغییرات انسانی در زمین    322
4-8- مراحل فرسایش بادی    323
4-8-1- مرحله برداشت- آغاز حرکت    323
4-8-2- مرحله حمل    324
4-8-3- مرحله رسوب‌گذاری    327
4-9- انواع فرسایش بادی    328
4-10-آثار فرسایش بادی    329
4-10-1-آثار فرسایش بادی خاک بر خاک‌های کشاورزی    329
4-10-2- مشکلات زیست‌محیطی    332
4-10-3-تأثیرات اقتصادی و اجتماعی    333
4-11- منشأیابی تپه‌های ماسه‌ای و اهمیّت آن در کنترل فرسایش بادی    334
4-11-1- منشأیابی با روش گام‌به‌گام    335
4-11-1-1- جهت‌یابی منطقه برداشت    335
4-11-1-2- بخش دوم: مکان‌یابی نقاط برداشت یا منشأ تپه‌های ماسه‌ای    338
4-11-1-3- کانی‌شناسی نمونه‌ها و بررسی ارتباط ژنتیکی عناصر تپه‌های ماسه‌ای با رخساره‌ها    340
4-11-1-4- بررسی مرفوسکوپی نمونه‌ها و تحلیل فرآیندهای رسوب‌گذاری    343
4-11-2- بخش دوم- منشأیابی با روش ردیابی یا انگشت‌نگاری رسوبات با استفاده از عناصر و ترکیبات اصلی    343
4-12- تهیه نقشه کانون‌های بحرانی فرسایش بادی    346
4-13- روش‌های کنترل فرسایش بادی    348
4-13-1- مبارزه غیر مستقیم    348
4-13-2- مبارزه مستقیم    354
4-13-3- تثبیت ماسه‌های روان    355
فصل پنجم: مدیریت فرسایش بادی با تأکید بر روش‌های اندازه‌گیری و تحلیل رسوبات بادی    357
5-1- مقدمه    357
5-2- شاخص‌های فرسایش بادی و انتقال رسوب    358
5-2-1- شدت فرسایش بادی    358
5-2-2- شدت رسوب‌دهی    359
5-2-3- نسبت تحویل رسوب    360
5-2-4- دبی جریان رسوب     361
5-2-5- چگالی غبار و آلودگی هوا    361
5-3- معرفی روش‌های اندازه‌گیری و مدل‌های برآورد فرسایش بادی و پتانسیل رسوب‌دهی اراضی    364
5-3-1- روش‌های تجربی (مدل‌های جعبه سیاه)    364
5-3-2- روش‌های فیزیکی و تحلیلی (مدل‌های جعبه سفید)    365
5-3-3- روش‌های ترکیبی فیزیکی-تجربی (مدل‌های جعبه خاکستری)    365
5-3-4- مدل تجربی اولیه برآورد فرسایش بادی (چپیل، ۱۹۵۴)    368
5-3-5- برآورد فرسایش بادی  (WEQ)    371
5-3-5-1- نحوه محاسبه فرسایش بادی با استفاده از مدل  WEQ    377
5-3-5-2- پارامترهای توزیعی مدل  RWEQ    379
5-3-5-3- اعتبارسنجی مدل    386
5-3-5-4- مناطق اقلیمی کوپن-گایگر    387
5-3-5-5- طبقه‌بندی پوشش زمین    387
5-3-5-6- تشخیص روند تغییرات    388
5-3-5-7- تحلیل عوامل مؤثر بر فرسایش بادی    389
5-3-5-8- ارزیابی کربن آلی خاک    390
5-3-6- معرفی سامانه پیش‌بینی فرسایش بادی (WEPS)    390
5-3-6-1- ساختار مدل‌های WEPS و  SWEEP    393
5-3-6-2- اجزای اصلی مدل  WEPS    394
5-3-6-3- ویژگی‌های عملکردی مدل  WEPS    395
5-3-6-4- معرفی زیرمدل‌های سامانه  WEPS    396
5-3-6-4-1- زیرمدل آب و هوا     396
5-3-6-4-2- زیرمدل فرسایش در مدل  WEPS    397
5-3-6-4-3- زیرمدل هیدرولوژی    401
5-3-6-4-4- زیرمدل مدیریت    403
5-3-6-4-5- زیرمدل خاک    405
5-3-6-4-6- زیرمدل محصولات زراعی    406
5-3-6-4-7- زیرمدل تجزیه بقایای گیاهی    407
5-3-6-4-8- مدل SWEEP    408
5-3-6-5- محدودیت‌ها و کاربردهای مدل‌های WEPS و  SWEEP    409
5-3-6-6- مقایسه مدل‌های WEQ،WECS  و  WEPS    410
5-3-6-7- چالش‌ها و نیاز به واسنجی مدل‌ها در ایران    411
5-3-7- مدل صحرایی – آزمایشگاهی و برآورد فرسایش و تلفات بادی خاک به کمک کاربرد دستگاه WOEOMeter (تونل بادی) و تجزیه‌و‌تحلیل سرعت و تداوم باد (اختصاصی – احمدی، 1373)    411
5-3-7-1- نحوه اندازه‌گیری شاخص I (پتانسیل فرسایش‌پذیری  خاک در سرعت‌های مختلف باد)    414
5-3-7-2- نحوه محاسبه و دخالت شاخص طول مزرعه در فرسایش و تلفات بادی خاک  (I)    416
5-3-7-3- نحوه محاسبه شاخص پوشش و بقایای گیاهی (C)    417
5-3-8- مدل تجربی برآورد پتانسیل رسوب‌دهی فرسایش بادی در اراضی غیر زراعی: مدل اریفر (1/1 IRIFRA) اختصاصی احمدی    418
5-3-8-1- اهداف مدل اریفر    419
5-3-8-2- عوامل مؤثر در فرسایش بادی و امتیازدهی مدل اریفر    419
5-3-8-3- برآورد میزان رسوب‌دهی ناشی از فرسایش بادی در منطقه طرح با استفاده از مدل IRIFR    426
5-3-9- روش تجربی اریفر۲ (IRIFR2)، برآورد پتانسیل فرسایش بادی در محدوده اراضی کشاورزی (اختصاصی احمدی، ۱۳۷۹)    426
5-3-9-1- اهداف و ویژگی‌های مدل اریفر ۲    427
5-3-9-2- نحوه عملکرد مدل اریفر ۲    427
5-3-9-3- شاخص‌های اصلی مدل اریفر ۲ برای ارزیابی فرسایش بادی    428
5-3-9-4- برآورد میزان رسوب‌دهی در مدل IRIFR2 -E.A    438
5-4- معرفی روش‌ها و مدل‌های اندازه‌گیری یا برآورد دبی (شار) رسوب ناشی از فرسایش بادی    439
5-4-1- مدل بگنولد    439
5-4-2- اصلاحات مدل بگنولد به‌وسیله‌ زینگ    441
5-4-3- سایر مدل‌ها و روش‌ها    441
5-4-4- معادله هسو    441
5-4-5- معرفی مدل تحلیل فرسایش دانشگاه تگزاس  (TEAM)    442
5-4-6- معرفی دستگاه‌ها و ابزارهای اندازه‌گیری دبی رسوب فرسایش بادی و طراحی ایستگاه‌های پایش (مانیتورینگ) فرسایش بادی    446
5-4-6-1-ابزارها و تله‌های رسوب‌گیر اولیه    446
5-4-6-2-توسعه تله‌های پیشرفته‌تر    447
5-4-6-3- الزامات طراحی تجهیزات پایش فرسایش بادی    447
5-5-نتایج کاهش جهانی فرسایش بادی ناشی از تغییرات اقلیمی و کاربری زمین    448
5-5-1-تغییرپذیری مکانی نرخ فرسایش بادی    448
5-5-2-تغییرات سالانه و ماهانه نرخ‌های فرسایش بادی خاک    450
5-5-3- عوامل اصلی و سهم آن‌ها در تغییرات فرسایش بادی    453
فصل ششم: بررسی تیپ‌های رخساره‌ای و تحلیل مراحل تحول فرسایش بادی در محیط‌های خشک و نیمه‌خشک    457
6-1-مقدمه    457
6-2-تعریف و مراحل فرسایش بادی    458
6-3-تمایز رخساره‌ها و تنوع اشکال فرسایشی    459
6-4- مبانی مطالعاتی برای تدوین برنامه‌های اجرایی کنترل فرسایش بادی    460
6-4-1- شناسایی و تفکیک رخساره‌های فرسایشی    461
6-4-2- سنجش شدت فرسایش و ظرفیت رسوب‌دهی    462
6-4-3- ارزیابی خسارت‌های‌ زیستی و اقتصادی    463
6-4-4- تدوین سیاست‌های مدیریتی و اجرای پروژه‌های مداخله‌ای    464
6-5- ضرورت شناخت رخساره‌ها در طرح‌های اجرایی    466
6-6-آشنایی با رخساره‌های فرسایش بادی در مراحل مختلف    467
6-6-1- اشکال فرسایشی و رخساره‌های مناطق برداشت و ویژگی‌های مورفودینامیکی آن‌ها    468
6-6-1-1- سنگ‌فرش بیابانی یا دشت ریگی    468
6-6-1-2- اشکال شلجمی و شیارهای بادسایشی     469
6-6-1-3- کلوت و یاردانگ    469
6-6-1-4- افزایش درصد سنگ‌ریزه (پدیده سنگ‌سبزشدگی)    470
6-6-1-5- خالی شدن پای گیاهان و بیرون‌زدگی طوقه یا ریشه    470
6-6-2- رخساره‌های فرسایش بادی مناطق حمل    470
6-6-2-1- نبکا    470
6-6-2-2- ربدو    473
6-6-2-3-پهنه‌های ماسه‌ای    473
6-6-2-4- ماسه‌های پناهی     474
6-6-2-5-آثار بادسائیدگی    475
6-6-3- رخساره‌های مناطق رسوب‌گذاری (ترسیب)    477
6-6-3-1- موقعیّت ارگ‌ها در مناطق بیابانی (خشک و نیمه‌خشک) با تأکید بر ایران    477
6-6-3-2-عوامل مؤثر در استقرار ارگ‌ها    480
6-6-3-3- ویژگی ارگ‌ها در ایران و جهان    481
6-6-3-3-1- وضعیت ارگ‌ها در ایران    481
6-6-3-3-2- وضعیت ارگ‌ها در جهان    482
6-6-3-4-تنوع مورفولوژیکی تپه‌های شنی و عوامل مؤثر بر شکل‌گیری آن‌ها در بیابان‌ های جهان    487
6-6-3-5- شکل عمومی ارگ‌ها    488
6-6-3-5-1- ارگ کامل (خوشه سیلک کامل)    488
6-6-3-5-2-ارگ ناقص (خوشه ناقص یا نامنظّم)    489
6-6-3-6- اشکال مختلف تپه‌ه ای ماسه‌ای و نحوه شکل‌گیری آن‌ها    490
6-6-3-6-1-تپه‌ های ماسه‌ای فرسایشی – لس    491
6-6-3-6-2- ماسه‌ های روان    492
6-6-3-7- طبقه‌ بندی تپه‌های ماسه‌ای    493
6-6-3-8-تقسیم‌ بندی تپه‌های ماسه‌ای از منظر ژئومورفولوژی و ویژگی‌ های فیزیکی    496
6-6-3-8-1-تقسیم‌ بندی بر‌اساس میزان فعالیت یا تحرک    497
6-6-3-8-2-تقسیم‌ بندی بر‌اساس ارتفاع    497
6-6-3-8-3-تقسیم‌ بندی بر‌اساس موقعیّت در ارگ‌ها (به‌ویژه ارگ‌های منظّم)    498
6-6-3-8-4-تقسیم‌ بندی بر‌اساس سن (قدمت رسوب‌گذاری)    498
6-6-3-8-5- نقش شاخص‌های بادی (DP و RDP/DP) در تحلیل تحرک تپه‌ها    499
6-6-3-9- شرایط پیدایش تپه‌های ماسه‌ای    499
6-6-3-10- انواع تپه‌ های ماسه‌ای    501
6-6-3-10-1-تپه‌ های موانعی یا توپوگرافی    502
6-6-3-10-2-تپه‌ های خطی یا طولی    507
6-6-3-10-3-تپه‌ های ستاره‌ای    514
6-6-3-10-4-تپه‌ های عرضی    515
6-6-3-10-5-تپه‌ های ماسه‌ای عرضی    516
6-6-3-10-6-تپه‌ های معکوس    517
6-6-3-10-7-تپه‌ های برخان    517
6-6-3-10-8-گردابه‌ ها، چرخش‌ ها و حلقه‌ های پادچرخندی    525
6-6-3-10-9-تپه‌ های ماسه‌ای درهم    526
6-6-3-10-10- قورد یا هرم‌های ماسه‌ای    526
6-6-3-10-11-تپه‌ های ماسه‌ای بازگشتی     527
6-6-3-10-12-تپه‌ های سهمی‌شکل یا هلالی واژگون یا پارابولیک    528
6-6-3-10-13- ریپل‌ها (موجک‌های بادی)    531
6-7- اشکال ترکیبی تپه‌ های ماسه‌ای    535
6-8-هم‌ پوشانی فضایی    536
6-9- ورقه‌ های شن و رگه‌های بادی    537
6-10- منابع شن    539
6-11-آئولینیت و میلیولیت    541
6-12-کنترل‌های اصلی بر ماهیت نوع تپه – تأمین شن و تنوع جهت باد    544
الف) شکل و ویژگی‌ های دانه‌های ماسه‌ای در تپه‌ های شنی    547
ب)نقش فضا، ژئومورفولوژی و دانه‌ بندی در توسعه تپه‌ها    554
ج)نقش پوشش گیاهی و آب زیرزمینی    554
د)زمان     555
ه) رنگ تپه‌های ماسه‌ای    555
6-13- ساختارهای درونی تپه‌های شنی    557
6-14-عوامل مؤثر بر ابعاد، تحرک و روش‌ های برآورد حجم تپه‌ های ماسه‌ای    559
6-14-1-عوامل مؤثر بر ابعاد و اندازه تپه‌های ماسه‌ای    559
6-14-2-عوامل مؤثر بر تحرک و فعالیت تپه‌های ماسه‌ای    560
6-14-3- روش‌ های برآورد ابعاد و حجم تپه‌های ماسه‌ای    562
6-14-4-روش‌ های تعیین سرعت حرکت تپه‌های ماسه‌ای    563
6-15-نحوه حرکت و تکامل تپه‌های ماسه‌ای    564
6-15-1- خود رسوب‌گذاری تپه‌ های سیف و سیلک (طولی)    564
6-15-2- نحوه حرکت حلزونی تپه‌ های بارخانی به سمت جلو    565
6-16- بررسی تحرک‌پذیری ماسه‌ های روان و متغیرهای اقلیمی    565
6-16-1- اخذ پارامترهای اقلیمی    566
6-16-2-تعیین رژیم بادهای غبارآلود منطقه    567
6-16-3-محاسبۀ شاخص لنکستر و شاخص خشکی یونپ    568
6-16-4-تحلیل ارتباط بین عناصر اقلیمی و شاخص لنکستر    571
6-16-5-پیش‌ بینی آثار تغییر احتمالی عوامل اقلیمی بر تحرک‌پذیری ماسه‌های روان    572
6-16-6- مطالعه تغییرات اقلیمی و پیامدهای آن بر حرکت و تحول تپه‌ های ماسه‌ای در آینده    572
فصل هفتم: آنالیز رسوبات    579
7-1-مقدمه    579
7-2- نمونه‌ برداری    579
7-2-1- نمونه‌ برداری گردوغبار رسوبی    580
7-2-2- نمونه‌ برداری از خاک سطحی    581
7-3- دانه‌ بندی    582
7-3-1- دانه‌ بندی خشک    583
7-3-1-1-مد    584
7-3-1-2-قطر میانه یا اندازه میانه (D50)    584
7-3-1-3- قطر متوسط یا میانگین ترسیمی    585
7-3-1-4- اندازه مؤثر (D10)    586
7-3-1-5- چولگی یا کج‌ شدگی یا نامتقارن بودن منحنی تجمعی     587
7-3-1-6-پخ‌ شدگی یا کشیدگی    588
7-3-1-7-جورشدگی    588
7-3-1-8- مورفوسکوپی ذرات کوارتز منطقه برداشت و تپه‌‌ های ماسه‌ای    591
7-3-1-9- اندازه‌ گیری هدایت الکتریکی (EC) منطقه برداشت و تپه‌ های ماسه‌ ای    592
7-3-2- دانه‌ بندی تر    593
7-3-2-1- تصحیح در قرائت هیدرومتری    594
7-3-2-2- ضریب تصحیح حرارت    595
7-3-2-3- محاسبات آزمایش هیدرومتری    597
7-4-کانی‌شناسی    599
7-5- اندازه‌ گیری خصوصیات فیزیکی و شیمیایی نمونه‌ ها    600
7-6-تصاویر میکروسکوپ الکترونی روبشی    603
7-7-منشأیابی    605
7-7-1-آزمون دامنه    607
7-7-2- ترکیب بهینه ردیاب‌ها    607
7-7-2-1-آزمون کروسکال-والیس    607
7-7-2-2- تابع تحلیل تشخیص    608
7-8-تعیین سهم منابع ذرات گردوغبار به روش PMF    613
7-8-1-تهیه داده‌ های ورودی برای مدل PMF    619
7-8-2- انتخاب ردیاب‌ ها برای مدل PMF    620
7-9-شاخص‌ های ارزیابی آلودگی    621
7-9-1- شاخص زمین انباشتگی (Igeo)    621
7-9-2- شاخص آلودگی و شاخص جامع آلودگی    622
7-9-3- فاکتور غنی‌ شدگی    623
منابع    627
نمایه    669